Το Θαύμα του Görlitz

Τον Νοέμβριο του 2006 έγραψα μια ιστορία που μου έκανε τρομερή εντύπωση και την είχα μάθει κατα λάθος εξ’ αιτίας ενός ντοκυμανταίρ. Ψάχνοντας βρήκα, τότε, ελάχιστα στοιχεία, κυρίως προερχόμενα από άρθρο της Βένας Γεωργακοπούλου στην Ελευθεροτυπία και μερικών άλλων site, της ταινίας κυρίως. Στην πορεία ο server, ως γνωστό, χτύπησε και τα κείμενα γίνανε ακαταλαβίστικα. Γι’ αυτούς που έχουν υπερφυσικές δυνατότητες το αρχικό κείμενο είναι εδώ. Αυτές τις μέρες κλείνουν και 93 χρόνια από τα γεγονότα.

Η ιστορία έχει ως εξής :

Η Φωνογραφική Επιτροπή του Βασιλείου της Πρωσίας στα χρόνια 1915-1919 αποφασίζει να επισκέπτεται στρατόπεδα συγκέντρωσης για να ηχογραφεί ξένες γλώσσες και μουσικές, με σκοπό να ιδρύσει «Μουσείο των Φωνών των Λαών». Στο Γκέρλιτζ καταφτάνει ο καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας Αύγουστος Χάιζεμπεργκ, που μιλά ελληνικά. Προετοιμάζει, αλλά και καταγράφει λεπτομερώς, τις ηχογραφήσεις (12-17 Ιουλίου 1917). Οι εβδομήντα δίσκοι των 78 στροφών, που σήμερα ψηφιοποιημένοι ανήκουν στο Αρχείο Ηχητικού Υλικού του Πανεπιστημίου του Humbolt, είναι θησαυρός.

Γιατί πήγανε στο Görlitz, μα γιατί εκεί υπήρχανε 6500 Έλληνες υπο ειδικό καθεστώς αιχμαλωσίας, μια και αποτελούσαν το Δ’ Σώμα Στρατού που είχε παραδοθεί από τον Συνταγματάρχη του, Ιωάννη Χατζόπουλο, χωρίς η Ελλάδα επίσημα να έχει μπει στον πόλεμο. Η ιστορία όλη εξιστορείται, σε ένα πρόσφατο άρθρο που βρήκα εδώ. Μόνο που είναι αρκετά ωραιοποιημένη. Θέλω να πω ότι παρ’ ότι το αναφέρει δεν στέκεται στο ότι η πραγματική αιτία της παράδοσης ήταν η κλασσική έχθρα των Βενιζελικών με τους Βασιλικούς. Η γνωστή μαλακία της φυλής.

Ο Χατζόπουλος παρέδωσε τις δυνάμεις του και μέσω Δράμας φύγανε με τρένο για Γερμανία. Μαζί τους 93 γυναίκες των αξιωματικών, 5 παιδιά και ένας τούρκος μουλαράς με το μουλάρι του, που είδε φως και μπήκε, θέλοντας να βρει την τύχη του στα ξένα. Το Görlitz είχε ετοιμαστεί και τους περίμενε, ειδικός χώρος, στην ουσία ακόμα ένα χωριό για τους Έλληνες. Το ότι δεν ήταν συνηθισμένοι αιχμάλωτοι το φανερώνει και η παρακάτω περιγραφή της παρέλασης του σώματος, κατά την είσοδό τους στο χωριό, από το σατυρικό γερμανικό περιοδικό kladderadatsch :

«παραταχθείτε! φωνάζει ένας αξιωματικός. Ένας Έλληνας αξιωματικός στο Γκέρλιτς της Σιλεσίας, Επιτελείο γερμανών αξιωματικών ανεβαίνει στην αποβάθρα. Μαυροντυμένοι επίσημοι, με κυλίνδρους στο κεφάλι και ανθοδέσμες στα χέρια, εμφανίζονται ξαφνικά. Γερμανική ορχήστρα παίζει τον ελληνικό εθνικό ύμνο. Σκασμός δεν είμαστε στην Αθήνα! Σε τετράδες, το όπλο επ’ ώμου ετοιμάζονται για παρέλαση. Προσοχή ρε παιδιά να τους δείξουμε τι αξίζουμε. Η γερμανική μπάντα μπροστά. Κόσμος πολύς στοιβαγμένος στους δρόμους και στα παράθυρα. Από ένα ξενοδοχείο κρέμονται δυό Ελληνικές σημαίες. Οι άνθρωποι κοιτάνε περίεργα. Παιδιά τρέχουν και τους κοιτάζουν στα μάτια. Όλοι ξανθοί είναι εδώ πέρα. Οι ελληνικές αρβύλες χτυπάνε την άσφαλτο του γερμανικού δρόμου σαν σιδερένιο χαλάζι. Ρίγη συγκινήσεως τους διαπερνούν. Ολόκληρη η πόλη στο πόδι. Μεγάλη πόλη το Γκέρλιτς, λέτε να είναι πιο μεγάλη από την Αθήνα; Η πόλη τελειώνει και αρχίζει η εξοχή. Ο κόσμος έχει λείψει. Γύρω – γύρω πράσινα λιβάδια. Το βράδυ σιωπηλό και ξένο. Εδώ θα μείνουμε λοιπόν; Πάνω από την είσοδο μια μεγάλη επιγραφή. «Χαίρετε». Γύρω παραπήγματα σαν τελωνειακοί σταθμοί. Τι άνθρωποι είναι αυτοί οι Γερμανοί; Νάμαστε λοιπόν εδώ στο Γκέλιτς. Ελλάδα – Ελλάδα πότε θα σε ξαναδούμε;».

Σε λίγο χρόνο η κοινότητα απέκτησε και δική της εφημερίδα. Ένα μήνα μετά από την παρέλασή τους η ελληνική κοινότητα αποκτά την εφημερίδα “Τα ΝΕΑ του Görlitz”. Σύμφωνα με τις πηγές η εφημερίδα τα πήγε πολύ καλά σε σημείο να γίνει και Παγερμανική

Εκδότης ο Γερμανός που εξέδιδε την τοπική γερμανόφωνη εφημερίδα και αρχισυντάκτης ο Έλληνας αξιωματικός Διονύσιος Αγαπητός. Ήταν τετρασέλιδη και εκδιδόταν καθημερινά εκτός Κυριακής. Περιείχε κείμενα από τα πολεμικά μέτωπα, ειδήσεις από την ελληνική πολιτική σκηνή, άρθρα, αναλύσεις, χρονογραφήματα, αγγελίες και διαφημίσεις. Η απήχηση ήταν μεγάλη και εκατοντάδες συνδρομές δεχόταν η εφημερίδα από παντού, ενώ η κυκλοφορία της έφτασε μέχρι και το Βερολίνο. Το 1918 έγινε πανγερμανικής εμβέλειας με έδρα το Βερολίνο και αλλαγή του τίτλου της σε «Ελληνικά Φύλλα». Εκτός από τις εφημερίδες κυκλοφόρησαν στην Γερμανία και άλλα έντυπα στην Ελληνική ή την Γερμανική γλώσσα. Εκεί πρωτοεκδόθηκε η ποιητική συλλογή «Το τραγούδι των σκοτωμένων – Κρυφός καημός» του Βασίλη Ρώτα, υπολοχαγού τότε στο Γκέρλιτς και αργότερα διάσημου συγγραφέα θεατρικών έργων και ιδρυτή του θεάτρου του βουνού στα χρόνια της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα. Επίσης εκδόθηκαν τα «Γράμματα από την Γερμανία» του Λέοντα Κουκούλα, επίσης αξιωματικού. Ανάμεσα στους στρατιώτες ήταν και οι Βασίλης Αργυρόπουλος κωμικός ηθοποιός συνεργάτης της Κυβέλης, ο ζωγράφος Παύλος Ροδοκανάκης κ.α.

Με το τέλος του πολέμου οι αιχμάλωτοι, εκτός 200 γύρισαν πίσω. Σήμερα υπάρχουν περίπου 40 απόγονοι των αυτών των ανθρώπων στην πόλη. Το πιο σημαντικό, ακόμα και από τις προσωπικές ιστορίες βρίσκεται στο πόσο κρυφή ήταν αυτή η πτυχή της, σχετικά, πρόσφατης ιστορίας μας, από το ευρύ κοινό. Γνωρίζοντας την ιστορία, πια, και τις χρονολογίες, έψαξα και ανέσυρα από ψηφιακό αρχείο της “Μακεδονίας” μερικά φύλλα της εποχής. Είναι αξιοπερίεργο, αν και δεν υπάρχουν όλα τα φύλλα, το ότι η αποστασία του Χατζόπουλου παρ’ ότι στηλιτεύεται με σκληρή γλώσσα, δεν αποτελεί το κυρίαρχο θέμα αν και στις 31/09/1916 (σελ 2) έχει όλο το ιστορικό στην 2η όμως σελίδα. Στα πρωτοσέλιδα κυριαρχεί η αισιοδοξία της Εθνικής Άμυνας. Η σκληρή γλώσσα της “Μακεδονίας” οφείλεται στο ότι ήταν Βενιζελική εφημερίδα.

Όπως είπα και στην αρχή αφορμή για να το μάθω ήταν ένα ντοκιμαντέρ που παίχτηκε μια φορά στο Γκαίτε στην Αθήνα και το οποίο είναι  μια συμπαραγωγή της dekanea film, του γερμανικού καναλιού 3 SAT και της ΕΡΤ, στο πλαίσιο του φιλόδοξου και πρωτοπόρου επιμορφωτικού της προγράμματος «History Doc».

Ένα προσωπικό στοιχείο, έστω και “εξ αγχιστείας” είναι η αποκάλυψη, ακόμα και στον ίδιο τον Αστέρη, την πρώτη φορά που έγραψα το κείμενο στις 14/11/2006, ότι ο συγχωρεμένος παππούς του, ήταν στους 6500 του Görlitz

Πηγές :

Από την “Μακεδονία” του 1916 σε μορφή pdf από τοψηφιακό αρχείο της Εθνικής Βιβλιοθήκης (τα άρθρα είναι με κόκκινο πλαίσιο από μένα) :

31/08/1916 σελ. 2η, 01/09/1916 σελ. 1η, 01/09/1916 σελ. 2η,04/09/1916 σελ. 1η,04/09/1916 σελ. 2η,   08/09/1916 σελ 1η, 09/09/1916 σελ. 3η, 12/09/1916 σελ 3η

Από το το 2006 “ΒΗΜΑ” (1, 2)

Ξενόγλωσσες, κυρίως για το ντοκυμαντέρ (1, 2, 3)